Op bijgaande reliëfkaart (AHN) heb ik met een natte vinger de stroomgebieden van de Eem, Rijn en IJsel ingetekend. Het is een kaart van het midden van Nederland, maar het lijkt net een hoge bergrug met besneeuwde bergtoppen. Even oriënteren: je ziet het splitsingspunt tussen de Rijn en de IJsel, links de plaatsen Ede, Bennekom en Wageningen. Rechts Dieren en Eerbeek, en onderin de plaatsen van de Veluwezoom.

Een stroomgebied is het gebied waarbinnen elke vallende waterdruppel naar dezelfde beek stroomt. Je kunt dit in het groot bekijken, bijvoorbeeld het stroomgebied op Europese schaal onderzoeken welke dalen in Zwitserland op de Rijn, en welke op de Donau uitkomen. Maar je kunt bij stroomgebieden en beken net als fractals steeds verder inzoomen. ‘Deze helling loopt af naar dat beekje, maar na deze bocht loopt de helling af naar dat andere kleine beekje daar, en beneden komen die beekjes samen en worden een beek en die stroomt samen met de beek uit het dal aan de andere kant van de berg, en beneden in de stad stromen ze in de rivier, en die komt nog verder beneden uit in de Rijn.’ Zoiets dus.

Tussen stroomgebieden van verschillende beken loopt een waterscheiding. En dat is precies wat het zegt: het scheidt het water. Een regendruppel die valt aan de ene kant stroomt naar beek A en een regendruppel een meter verderop stroomt naar beek B. Als beek A en B beneden samen komen is er niet zoveel aan de hand. Maar als beek A uiteindelijk in de Rijn uitmondt en beek B in de Donau, heb je dus een fantastische waterscheiding te pakken waarvan rare mensen als ik uit hun dak gaan.

Bij een driestromenpunt komen drie stroomgebieden samen. Een driestromenpunt is uniek als het grote gevolgen heeft voor een kleine waterdruppel. Bij het driestromenpunt tussen de Rijn, Donau en Po komt de ene druppel terecht in de Noordzee, zijn vriendje in de Zwarte Zee en de derde kameraad in de Middellandse Zee.

Waterscheiding_home

Terug naar ons gebied ten noordwesten van Arnhem. Het gaat om twee grote rivieren De Rijn en IJsel en een kleintje de Eem. Die laatste watert (sinds de mens bij Veenendaal het veen heeft afgegraven, de waterstand heeft verlaagd en zo de bodem heeft doen inklinken) de hele Gelderse Vallei af op het IJsselmeer. Het splitsingspunt tussen de Rijn en de IJsel, de IJsselkop, is ook mensenwerk: De IJsel stroomde in de Romeinse tijd langs Doetinchem en Doesburg, en onderlangs langs de stuwwal stroomde een kleine strang daarin uit. Misschien waren er wel twee strangen: eentje naar de Rijn en eentje naar de IJsel. De Romeinen droomden al over een kanaal. In elk geval, op zeker moment ontstond er een doorgang tussen de Rijn en de IJsel en sindsdien stroomt er water van de Rijn naar de IJsel. Wij hebben besloten dat 1/9 deel van het totale Rijnwater naar de IJsel gaat. Dit watergeknutsel maakt de waterscheiding tussen Rijn en IJsel dus kunstmatig. Wij hebben besloten dat het regenwater van de Rozendaalse beek naar de IJssel stroomt, en dat van de Sonsbeekbeek naar de Rijn. Ondergronds bepaalt het water dat zelf en zal dat anders zijn.

De Eem, Rijn en IJsel raken elkaar bij een mooi driestromenpunt omdat ze op heel verschillende plekken in zee stromen. De Eem in het IJsselmeer, de Rijn in de Noordzee, en de IJsel in het Ketelmeer (een deel van het IJsselmeer, maar indrukwekkender kan ik het niet maken.) De waterscheiding loopt over de hoogste kammen van de stuwwallen en is in grote lijnen niet moeilijk te tekenen. Zie de blauwe nattevingerlijn:

tripelpunt Kompagnieberg
Waterscheiding tussen de Eem, Rijn en IJsel en het tripelpunt. AHN, bewerking Mathilde 2018

Het driestromenpunt

Het driestromenpunt van de Rijn, IJsel en Eem ligt vlakbij de besneeuwde bergtop. Maar waar is dat in het veld en is dat ook zo’n bijzondere plek? Nou, nee eigenlijk. Het precieze driestromenpunt is niet eens een heuveltop maar ligt even ten noordwesten van het wildviaduct bij Terlet over de A50. De Galgenberg daar ten zuiden van zou een mooie plek zijn voor een bankje met handwijzer met de drie stroomgebieden. Er ligt daar nu een steen van de Rijksdriehoeksmeting (104 m), een vierkant stuk asfalt en betonnen resten van de Duitse Teerose I stelling. De berg biedt een prachtig uitzichtpunt naar alle kanten; ik stel voor om een grote kaart te schilderen op het asfalt. Klein minpuntje: het is niet vrij toegankelijk. Je kunt wel de Galgenberg zien liggen vanuit het restaurant De Thermiekbel bij het zweefvliegterrein.

Meer lezen?

  • uitvoerig stuk over Terlet en de Galgenberg van Dick Veerman
  • en een verrassend stuk over wat je nu nog ziet in het veld van de Duitse stellingen, de Teerosen, van Heidi Linck.

 

Advertenties