Het vierde deel van deze serie over kaarten uit 1628 en 1655 van het Binnenveld, gemaakt door Nicolaes van Geelkercken, gaat over de polder van Doesburg. Eerst de oudste van de twee kaarten, 1628:

1536-1

Op deze kaart staat (middenonder tegen de rand) een wonderlijke zin waar ik nu al een week over pieker: Nicolaes schrijft langs de wetering, door de letters Eeder Gemeent, net links van de Doesbûrger Schut: Het waeter moet altemael in die Grebslûijs ûijt loopen. Vervolgens tekent hij een rechte gegraven wetering die bij de Eemwal uitmondt in de Turfgrijfft die daar verbonden is met de Kromme Eem.

Ik vraag me af of we nu het moment van omkering van de waterstroom te pakken hebben. In 1628 doet Nicolaes, die echt wel wat weet hoor, voorkomen alsof het water in de Grift naar de Rijn toestroomt. Hoe zit dit? Dit is een ander verhaal, nu de polder.

Nicolaes tekent in 1628 geen Doesburgerpolder, wel de Wetering. Blijkbaar wil hij de polder ontwateren via een Wetering die uit moet lopen in de Grebbesluis en dus in de Rijn. En blijkbaar gebruikt hij hiervoor de oude bedding van de Kromme Eem die hij wil vergraven tot afwatering van de polders van Doesburg, Veldhuizen en Maanen. En die waterden dus oorspronkelijk af op de Rijn. Wow. Als dat klopt, is dit nieuw. Nu wateren ze af op het IJselmeer.

Van boven naar beneden tekent hij drie schutten: de Doesburgerschut, de Veldhuijserschut en de Maanderschut.

Op zijn andere kaart ziet dit gebied er al heel anders uit:

gelderse vallei 1655 kaart 16

Het is verleidelijk om te denken dat het gebied in 1628 nog maagdelijk hooiland was en in 1655 was ingepolderd. Ik denk niet dat dit zo is. In maagdelijk hooiland graaf je geen wetering met schutten. Bovendien heeft hij de tweede kaart gemaakt naar aanleiding van een twist bij de Doesburgse polders. Bij een van de straten schrijft hij de Questiculse Dijck en daar tekent hij onbedoelde sloten. Hij heeft volgens mij gewoon meer aandacht gegeven aan dit gebied. Hij tekent een keurige Hollandse vierkante Doesburgse polder en laat die ontwateren via de wetering die is gegraven in de Kromme Eem en langs de Eemdijck naar De Grift stroomt. Waarmee de Kromme Eem van zijn hele bovenloop is beroofd en alleen nog een zompig stroompje is in de hooilanden.

Het gebied ertussenin noemt hij overigens wel op de eerste kaart Manense Gemeent, Velthûijser Gemeent en Eeder Gemeent. Blijkbaar was dit in 1628 nog wel hooiland, maar Doesburg liep gewoon een tiental jaren op Ede voor. Dus kon die wetering gewoon zo kort mogelijk gegraven worden dwars door die hooilanden. Pas later werd het tussenliggende land ook ingepolderd, en nog later werd de wetering verlegd naar de nieuwe wetering die er nog altijd ligt en bij Benedeneind in de Grift stroomt. En daarmee is de relatie tussen de wetering en de Kromme Eem helemaal doorbroken.

Die Doesburgers groeven dus een wetering dwars door de hooilanden van Ede – Veldhuizen – Maanen – Bennekom en Ede en vergrootten daar zo de overlast terwijl ze zelf hoog en droog zaten. Eerder heb ik me er al over verbaasd dat de Eemwal door het poldergebied van Wageningen – Bennekom liep, dat moet problemen gegeven hebben. En ja hoor, lees dit stukje van de site van de gemeente Ede:

De Oude Wetering werd vergraven tot de hedendaagse Wetering om het water van de hoger gelegen buurt Doesburg, door de buurten Ede-Veldhuizen en Maanen naar het zuiden af te voeren. De situatie was aanleiding voor eindeloze ruzies tussen de buurten en ook met de Bennekommers en de Wageningers, waar het water uiteindelijk terecht kwam. De Hertog van Gelre bepaalde in een ‘Vorstelijke Brief’ dat de buurten niet zo maar mochten spuien, maar dat dit in de juiste volgorde moest geschieden. Eerst mocht het Maanderschut open, een dag later het Veldhuizerschut en weer een dag later het Doesburgerschut. Eén buurt kon niet zelfstandig optreden, omdat voor het openen van het schut ook een vertegenwoordiger van de aangrenzende buurt een sleutel diende om te draaien. Deze regeling bleef eeuwenlang, tot in de jaren dertig van de 20e eeuw, bestaan.

Tot in de dertiger jaren van de 20ste eeuw heeft deze regeling gegolden!

En nu? Wat is van dit alles nog zichtbaar? Ik kan dit niet op 1 kaart laten zien daarvoor is het gebied te groot. De Doesburgerpolders liggen er nog net zo. Maar de Wetering en Kromme Eem en Eemwal zijn weg. Op de plek van de Doesburgerschut aan de Doesburgerdijk ten westen van de A30 ligt nu een duiker. De volgende plek is ‘Op de Wetering’ dat tot 1950 als toponiem op de kaart staat: de Heremeijersteeg stuit daar tegen de N224, en daar gaat nu een behoorlijk brede sloot met een duiker onder die weg. De Veldhuizerschut aan de Schutterweg (de weg van het Schut) is verdwenen onder de afrit naar Schuttersveld, dat dus ook niets met schutters te maken heeft maar met een schut. De Hanenpol, een boerderij even ten westen van dit deel van de wetering, ligt er nog.  De Maanderschut is weg en lag bij de T-kruising Slagsteeg-Maanderdijk ter hoogte van het elektriciteitshuisje.  De Eemdijk is weg, maar aan enkele perceelsgrenzen is te zien hoe hij liep.

En zo is de Eemwal die eeuwenlang voor ruzie zorgde gewoon verdwenen.

Meer lezen?

Advertenties