In 1599 is het deel van de Schoonebeekse Grift door Woudenberg gedempt en verlegd naar het westen. Ik vraag me af of je in 2019 nog een kanaal kunt terugvinden dat in 1599 is gedempt. En ja hoor, geen probleem, kijk maar mee:

topo schoonenbergse grift

De N226 ligt op de oude loop. Logisch: een grift met jaagpad ernaast is natuurlijk niet verdwenen als je hem dempt. Nog even op een oudere kaart kijken hoe die weg er vroeger bijlag. Hier de topokaart uit 1872.

1872 schoonenbeekse grift

De weg heet hier Weterings Dijk. Een dijk? Hadden ze de grift te hoog gedempt? Nee, ik denk dat het veen in de omgeving is ingeklonken en de dijk steeds hoger kwam te liggen. Het jaagpad lag natuurlijk al op een dijk. Je houdt sowieso een dijk over als je een kanaal graaft.

Met welk materiaal zouden ze die grift gedempt hebben? Logisch lijkt me dat ze daarvoor de grond uit de nieuwe grift hebben gebruikt, maar het is me niet nogal een eind. Respect voor onze voorouders die met kruiwagen en schep niet alleen griften groeven maar ze ook dempten. Ik denk eerlijk gezegd dat er weinig gedempt is. Het stuk bij Geerestein ligt er nu nog steeds, en een kanaal is nooit weg in veengebied. Ik denk dat Gilbert hem eenvoudig heeft laten verlanden.

Langs de oude loop herinneren nog steeds namen van boerderijen aan de oude grift: Griftheuvel (laat me raden, daar is grond gestort), Achter de Wal, De Wetering. En dan bedenk ik iets slims: Ik vermoed dat ze met de uitgegraven grond woonterpen in het veen hebben gemaakt! Die oude boerderijen liggen allemaal net iets hoger aan de oostkant van de grift: die liggen op de uitgegraven grond. Ooh, dit klopt vast. Je moet toch iets met die grond. Je maakt aan weerszijden een dijk met jaagpad en van de rest een woonterp.

Wat ook opvalt is dat de oude loop loodrecht op de ontginningen ligt, en de nieuwe westelijke loop scheef. De oude grift, met jaagpad ernaast werd blijkbaar direct in gebruik genomen om veen te ontginnen. Toen de nieuwe loop werd gegraven was de richting van ontginnen bepaald. En Gilbert van Schoonbeecke kocht dat veen op en transporteerde het naar Antwerpen.

Twee punten kunnen interessant zijn: het begin en het einde. Aan het begin, de zuidelijke punt, zie ik niets bijzonders behalve een sluis. Maar het eindpunt is opvallend. Hier komt de voormalige Schoonebeekse Grift in de Luntersebeek (die hier nu Heiligenbergerbeek heet sinds het Valleikanaal de beek doormidden knipt). In 1872 zag het er zo uit:

1872 schoonebeekse grift 2

De dijk heet Geeresteinse dijk en er ligt een sloot naast die bij een sluis uitmondt in de Luntersebeek. Hier ligt het Verlaat van Geerestein met Vonder (schotbalken). Wat was dat? Een verlaat is een sluis en een vonder is een smalle eenvoudige brug. Een plank over een beek dus. Schotbalken zijn balken die je als stuw dwars over water in een sponning legt, waarmee je de waterstand verhoogt en verlaagt. Ik neem aan dat deze stuw nodig was om te voorkomen dat de grift leegliep in de beek. Wat betekent dat de Heren van Geerestein de grift onderhielden, niks dempen.

Hier ligt landgoed Aan den Boom, en dat staat ook al op deze kaart uit 1872, maar ik kan me niet voorstellen dat de Dames van het landgoed via een plank de beek overstaken. Zo ziet dit punt er nu uit (Google streetview): rechts komt de Luntersebeek aan, links gaat de door Gilbert gekanaliseerde beek verder. Van de verlaat en vonder is niets over, behalve een roodwit hek. Maar ik moet ter plekke kijken, want volgens mij moet het iets meer naar rechts liggen.

luntersebeekschoonebeeksegrift

Vanaf dit punt gaat de oude Schoonebeekse Grift samen met de Luntersebeek verder. Je ziet op de topokaart van 1872 dat Gilbert de kronkels heeft rechtgetrokken. Bij de Mofferbrug lag een grote meander, die er nu overigens nog steeds ligt. Bij de Rode Brug haakt de nieuwe Schoonebeekse Grift aan en gaan ze samen verder.

Wow, wat kun je veel leren over het landschap door op oude kaarten te turen.

Advertenties